Data ruchoma, zależna od Wielkanocy
Środa Popielcowa przypada zawsze 46 dni kalendarzowych przed Niedzielą Wielkanocną (czterdzieści dni postu bez wliczania niedziel), a więc jej data zmienia się co roku wraz z datą Wielkanocy — dokładny termin w bieżącym roku sprawdzisz w kalendarzu liturgicznym.
Tego dnia rozpoczyna się Wielki Post — czterdziestodniowy okres pokuty, nawrócenia i przygotowania do świąt wielkanocnych, nawiązujący do czterdziestu dni postu Jezusa na pustyni. Charakterystycznym obrzędem jest posypanie głów popiołem ze słowami „Nawracajcie się i wierzcie w Ewangelię" lub „Pamiętaj, że jesteś prochem i w proch się obrócisz".
Praktyka posypywania głów popiołem jako publiczny znak pokuty ma korzenie w starotestamentowej tradycji żydowskiej. W Kościele zachodnim obrzęd ten dla wszystkich wiernych, nie tylko jawnogrzeszników odbywających publiczną pokutę, upowszechnił się od X–XI wieku, a papież Urban II formalnie zalecił go na synodzie w Benewencie w 1091 roku. Popiół używany w liturgii pochodzi tradycyjnie ze spalenia gałązek palmowych poświęconych w Niedzielę Palmową poprzedniego roku.
Środa Popielcowa jest w Polsce dniem postu ścisłego (ilościowego i jakościowego), obowiązującego katolików w wieku 18–60 lat, oraz wstrzemięźliwości od pokarmów mięsnych.